Een combinatie van zang, dans, muziek en poëzie, zo beschrijft tangokenner J. Alberto Mariñas de tango. In de verschillende periodes van de geschiedenis van de tango hadden deze aspecten een verschillende nadruk, maar altijd werd de tango geassocieerd met liefde en passie én met het nachtleven.

De geschiedenis van de tangomuziek

Het begin: dans                                                  (schilderij Yvonne Cools)

De tango is ontstaan in de grote steden rond de Río de la Plata, in Buenos Aires (Argentinië) en Montevideo (Uruguay). Vanaf 1880 werden deze steden overspoeld met immigranten uit Italië, Spanje en andere Europese landen. Er vormde zich een vreemde samenleving van gelukzoekers: arme sloebers, die hun land ontvlucht waren, vrijwel allemaal mannen. Op een bepaald moment bestond de bevolking van Buenos Aires voor 70% uit mannen! In de woonkazernes, de kroegen en de bordelen vermengden de verschillende muziekstijlen van de immigranten en de lokale bevolking van gaucho's, negers en Cubanen.

De habanera van de Cubanen vormde de basis. Uit de candombe van de zwarte bevolking stamt het dansen waarbij je je meer op de percussie dan op de melodie richt. Daarbij de muziek van de Europeanen en de milonga van de gaucho’s, die vanuit het binnenland van Argentinië naar de stad trokken. Zo ontstond de vroege tango: een bekende melodie met een ander ritme erachter. De muziek werd gespeeld met de instrumenten die voor handen waren: viool, fluit en gitaar. Instrumenten uit het land van herkomst. De fluit werd rond 1900 vervangen door de bandoneón. In deze periode was de dans het belangrijkste aspect van de tango: meer fysiek gedanst dan andere dansen en daardoor buiten de fatsoensnormen van rond 1900.

De teksten pasten uiteraard bij het milieu waarin ze ontstonden en waren soms uitgesproken grof. Daardoor heeft het lang geduurd voor de tango geaccepteerd werd door de hogere sociale klassen in Argentinië.

De oorsprong van de naam ‘tango’ is onzeker. Misschien uit Spanje, misschien uit Afrika, of misschien zelfs van het woord ‘tambor’(trom), dat door de Afrikanen niet goed uitgesproken zou kunnen worden.

vroege tango

• El choclo (oorspronkelijk uit 1903), hier met alleen percussiebegeleiding, gezongen door Javier Rodríguez, percussie Daniel Morcos.

Carlos Gardel: zang en poëzie
In de periode tussen de wereldoorlogen kwam de tango tot grote bloei, ook in Europa. Waarschijnlijk nam de rijke Argentijnse jeugd, die de tango leerde kennen bij het uitgaan in de achterbuurten van Buenos Aires, de tango mee naar Parijs.

Verreweg de belangrijkste tango-zanger en -componist uit die tijd was Carlos Gardel. Gardel werd in 1890 in Frankrijk geboren, maar emigreerde op tweejarige leeftijd naar Buenos Aires. Daar ontdekte hij in 1917 de tango en bracht de stijl tot ongekende populariteit. Enkele van de vele bekende tango's van Carlos Gardel zijn Mi Buenos Aires querido, El día que me quieras en Volver.
De tango stond voor ‘de jammerklacht van de bedrogen man’. Toen Gardel op een terras in Europa eens vertelde dat hij zich bezig hield met de tango vroeg de meelevende luisteraar hem direct ‘hoe lang het geleden was dat zijn vrouw hem dan verlaten had’.
Gardel maakte een aantal films, o.a. in de Verenigde Staten, waarin hij veel van zijn liederen zong. Op 45-jarige leeftijd kwam de ‘man met de glimlach’ om bij een vliegtuigongeluk in Colombia, heel Argentinië in diepe rouw achterlatend.

Gardel zong zijn tango’s graag met gitaarbegeleiding. In de tangosalons speelden in die tijd de tangosextetten, zonder zang. Later breidden die uit tot het orquesta típica met vier of vijf bandoneons, violen, altviool, cello, contrabas en piano. Aníbal Troilo, één van de meest begaafde bandoneonisten ooit, gaf als eerste de stem een rol in het orquesta típica, min of meer als extra instrument..

tango's van 1925 tot 1945

Piazzolla: muziek
In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde de tango zich verder: de teksten gingen ook over andere zaken dan liefdesbedrog, al was het onderwerp zelden erg vrolijk. Belangrijker echter was de ontwikkeling van de muziek. Bandoneonist Osvaldo Pugliese begon al tussen de wereldoorlogen te experimenteren met nieuwe vormen in de tango. Andere grote namen in deze traditie zijn Osvaldo Ruggiero, Emilio Balcarce en Julian Plaza, die deel uitmaakten van het in 1968 opgerichte Sexteto Tango. Pugliese doceerde aan het eind van de 20ste eeuw nog op hoogbejaarde leeftijd aan het Conservatorium van Rotterdam.

De grootste bijdrage aan de erkenning van de tango als ‘klassieke’ muziekstijl is ongetwijfeld geleverd door Astor Piazzolla (1921-1992), de componist van het inmiddels in Nederland overbekende Adiós Nonino. Vanaf 1930 speelde hij bandoneón. Al heel jong, aan het einde van de dertiger jaren, werkte hij samen met Gardel voor de film El día que me quieras. In de vijftiger jaren kreeg hij de kans om in Parijs te studeren. Dat maakte het hem mogelijk de tango als muziek verder te ontwikkelen. Hij kreeg hiervoor aanvankelijk weinig waardering, ook niet in Argentinië. In 1968 componeerde Piazzolla de tango-operette María de Buenos Aires met een libretto van Horacio Ferrer.
Rond 1970 kwam de doorbraak met de Balada para un loco. Kort daarna opende het prestigieuze Teatro Colón zijn deuren voor Piazzolla en de tango, waarmee de tango definitief als klassieke muziekstijl erkend werd. Zijn laatste album Five Tango Sensations stond een jaar lang bovenaan de toptien van klassieke platen.

tango's van Piazolla:

• Libertango door Opus Cuatro

• Adiós Nonino door Opus Cuatro

Neotango: het experiment
Rond het begin van deze eeuw deed de neotango zijn intrede: experimentele muziek veelal op basis van de erfenis van Piazzolla. Het Gotan Project bracht in 2001 zijn eerste CD uit met een combinatie van tango en elektronische muziek. De geschiedenis herhaalde zich: er werd door velen schande gesproken over deze 'verkrachting van de tango', maar één van de nummers werd een hit en al snel volgde navolging én perfectionering. De Bajofondo Tango Club en ook Carlos Libedinsky met zijn Narcotango zijn inmiddels gerespecteerde namen in de combinatie van rock en tango.

Het eind jaren tachtig door Carel Kraayenhof opgerichte Sexteto Canyengue heeft de tango als muziekvorm verder in Nederland verspreid. Tijdens het huwelijk van Prins Willem-Alexander en Prinses Máxima speelde Carel Kraayenhof een prachtig aangepaste versie van Piazzolla's Adiós Nonino.

Sinds 1993 heeft het Conservatorium van Rotterdam een leerstoel Tango. De bovengenoemde Osvaldo Pugliese doceerde hier. Studenten van de vakgroep vormen het regelmatig optredende Orquesta Tanguera de Rotterdam Integrada por Alumnos (O.T.R.A.). Meer informatie over tango in Nederland via onze links.

Koormuziek
Er zijn twee tangomissen voor koor gecomponeerd: door Luís Bacalov (Misa Tango) en door Martín Palmeri (Misa a Buenos Aires, Misa Tango). Een aantal dirigenten heeft tangomuziek voor koor gearrangeerd.

milonga

• Como yo lo siento, milonga campera van Rodríguez Castillo, gezongen door Eduardo Falú.

• Milonga sentimental, milonga urbana van H. Manzi en S. Piana, door Javier Rodríguez.

• La Entramada, aire de milonga, instrumentaal, gecomponeerd en gespeeld door La Trama

De vals, of simpelweg: de wals, heeft zijn oorsprong in de Europese wals. Hij wordt in heel Zuid-Amerika gebruikt en heeft daar zijn eigen, wat pittiger, kleur gekregen. Ook de wals heeft zijn speciale figuren, maar de basispas is, net als bij de milonga, gelijk aan die van de tango.

vals

• La flor de la canela, vals uit Peru van Chabuca Granda, gezongen door Opus Cuatro
• Vals municipal, vals van María Elena Walsh, gezongen door Marcelo Balsells van Opus Cuatro

De candombe is één van de belangrijkste voorlopers van de tango. De oorsprong van de candombe ligt zonder twijfel in Afrika. Rond 1800 vormden Afrikanen in Buenos Aires de meerderheid van de bevolking. Tegenwoordig hoort het ritme meer bij Uruguay dan bij Argentinië. In Montevideo heeft de zwarte bevolkingsgroep zich, in tegenstelling tot die in Buenos Aires, weten te handhaven en de candombe is bij uitstek hun muziek. De candombe wordt gespeeld op trommels in drie verschillende groottes (tambores). De trommelaars slaan niet alleen op het vel van dierenhuid, maar ook op de houten buitenkant van het instrument. Er is een internationale website over de candombe met ook Nederlandse tekst.

candombe

• No dejes de cantar, candombe van Yabor, gezongen door Opus Cuatro met Yabor op gitaar, percussie Hugo Machado.