De Misa Criolla is een echte Creoolse mis: inheems, maar niet geheel autochtoon. De naam 'Criolla' staat voor de vele culturele invloeden in Argentinië. De Argentijnse 'Criollos' zijn een mengeling van vele volkeren, zoals Europeanen, Afrikanen en oorspronkelijke bewoners, een soort "tweede (en meer) generatie immigranten". Dit in tegenstelling tot de nieuwe immigranten, de gringos. Die mengeling van volkeren is te horen in de gevarieerde muziek van het land, die ook terugkomt in de Misa Criolla.

Dramatische ritmes uit het noordelijke Andesgebergte vormen de basis van het Kyrie. Het populaire Gloria daarna bestaat grotendeels uit een vrolijke 'carnavalito', in het midden opeens afgewisseld door een langzaam ritme dat door de Inca's voor begrafenissen gebruikt wordt. Het Credo is een onweerstaanbare 'chacarera', de belangrijkste feestdans in Argentinië. In het Sanctus is een subtielere variant op de carnavalito te horen. De mis eindigt met een melancholiek ritme van de Argentijnse pampa's.

Geschiedenis

Nog in 1964 werd de mis op de plaat gezet met het folklorekwartet 'Los Fronterizos' in de solopartij en met het koor van de Basílica del Socorro.
De eerste uitvoering vond plaats in Buenos Aires in 1965 in het beroemde Columbustheater (van dit concert staat een recensie op de website van Ramírez). In maart 1967 kwam de maestro, met Argentijnse musici en twee Spaanse koren, in het kader van de Lipmann-Rau festivals naar Europa en was de mis te horen in 22 concerten in 7 landen. In het oorspronkelijke plan zou de Europese première in Amsterdam zijn, maar dat ging om onduidelijke reden niet door. De tournee begon wel in Nederland, met een TVoptreden voor de KRO, maar de première van Misa Criolla vond plaats in Duitsland, waarschijnlijk in Trier op 11 maart 1967. De TV-opname van dit concert is in 2008 op DVD verschenen.
De muziek was al in 1965 in Buenos Aires uitgegeven, tegelijk met die van de kerstcantate Navidad nuestra.
De populariteit van de Misa Criolla is enorm. Overal ter wereld is het werk uitgevoerd. De CD-opname met José Carreras (1988) ging, zo'n 25 jaar na het ontstaan van de Misa, weer met miljoenen over de toonbank. Eind 1998 voerde Ramírez de mis uit met de drie belangrijkste folklorezangers die de solopartij van de Misa door de jaren heen gezongen hebben: Gerardo López (van Los Fronterizos, overleden in 2004), Zamba Quipildor en Javier Rodríguez.

Bezetting

De bombo en de charango zijn bij uitstek creoolse instrumenten, die vanaf het begin in de Misa werden gebruikt. Zelfs in Argentijnse partituren stonden deze instrumenten veelal niet vermeld. Hetzelfde gold voor de inheemse fluiten. De Argentijnse bespelers van deze instrumenten speelden op gehoor, konden zelfs vaak geen noten lezen, en in het buitenland waren die instrumenten niet te vinden. Waarschijnlijk was dat de reden dat ze niet in de partituren voorkwamen. Voor dirigenten buiten Zuid-Amerika is dat lastig, omdat zij niet zo veel improvisatie gewend zijn. Voor koren die zo authentiek mogelijk willen werken is het lastig te beoordelen welke instrumenten nodig zijn. In het nieuwste Argentijnse arrangement worden de oorspronkelijke instrumenten beter genoteerd. In de door de Stichting Argentijnse Muziek uitgegeven partituur zijn ook de percussie-instrumenten vermeld die gebruikt kunnen worden.
Voor Ramírez zelf was de minimumbezetting piano of klavecimbel, percussie, charango, gitaar. Als de bassist of de fluitist afwezig was voerde hij de mis gewoon zonder uit!

• gemengd koor
• tenor
• klavecimbel of piano
• percussie: bombo, eventueel tumbadora en een scala aan kleine percussie-instrumenten, zoals chas chas (een bundel geitennagels, zie foto), güiro, maracas, een met zaad gevulde peul etc.
• gitaar
• contrabas (vaak vervangen door basgitaar)
• charango (een snaarinstrument uit de Andes)
• quena (de rechte fluit van de Inca's)
• sikus (de Zuid-Amerikaanse dubbele panfluit)

Delen en ritmes, voor fragmenten: klik op titel, voor uitleg ritme: klik op ritme

	Titel	Ritme
	Kyrie	vidala-baguala	ritme van de noordelijke hoogvlakte
	Gloria	Carnavalito met recitatief (Yaraví)	ritme van de noordelijke hoogvlakte
	Credo	chacarera trunca	ritme van midden Argentinië
	Sanctus	carnaval cochabambino	ritme uit Bolivia
	Agnus Dei	estilo pampeano	ritme van de Pampa's

Instuderen
Voor Nederlandse koren zijn de ritmes vaak niet eenvoudig. Het stuk is kort (ca. 18 minuten) en lijkt niet moeilijk doordat de muziek toegankelijk en meeslepend is. Met name de chacarera (in het Credo) levert voor veel koren problemen op. Een Argentijns folklorespecialist heeft eens de uitspraak gedaan, dat geen enkel koor het stuk helemaal goed zingt.
Anderzijds vraagt het stuk ook om een zekere losheid. In de uitvoeringen met Ramírez zelf waren er vaak tempowisselingen en werden fermaten ruim gebruikt.
Een zanger met de neus in de partituur in plaats van richting dirigent kan de mis onmogelijk goed zingen! 'Zakken' en gebrek aan puntigheid zijn dan de valkuilen. Thuis studeren op de teksten en luisteren naar een goede (oefen-)CD helpt enorm. De CD's van José Carreras en van Javier Rodríguez, (beide in Nederland verkrijgbaar) geven de beste indruk van de Argentijnse versie van de Misa Criolla en kunnen dus als oefen-CD gebruikt worden. Zie verder, ook voor uitspraakregels, de korenpagina.

Partituren
- Argentijnse partituur: Warner Chappell Argentina/ St. Argentijnse muziek te bestellen per mail (levertijd buiten vakantieperioden enkele dagen). Kooruittreksel E 7,50  Directiepartituur E 12,50.
Formaat A4 (geniet voor het kooruittreksel, Wire-O voor de directiepartituur), vier notenbalken voor het koor, voorzien van uitspraakaanwijzingen en vertaling. Kaft (zie afbeelding, uitgave december 2011) gelamineerd.

-Europese partituur: Alfred/ Lawson-Gould, importeur Broekmans en van Poppel (levertijd enkele weken), nog te huur in de uitgave van Capriccio Musikverlag.

In Zuid-Amerikaanse muziek is improvisatie een belangrijk element. Een muziekstuk leeft en ontwikkelt zich. Dat gebeurde ook met de Misa Criolla, vaak afhankelijk van de uitvoerenden, maar ook onder leiding van Ramírez zelf. De eerste partituur, die in Argentinië werd uitgegeven, kwam al niet geheel overeen met de plaatopname.
Al vroeg werd er ook een partituur van Misa Criolla (en Navidad Nuestra) in Europa uitgegeven. Deze partituur is misschien ontstaan omdat levering naar het buitenland vanuit Argentinië soms problemen gaf. Bovendien was de drukkwaliteit en de uitvoering van de boekjes in Argentinië vaak matig. De notatie in de Europese partituur getuigt nogal eens van onbegrip van de Argentijnse ritmes en leent zich daardoor makkelijk voor misinterpretaties door niet-Argentijnse dirigenten. Bovendien zijn de aanpassingen die Ramírez zelf doorvoerde (zie hieronder) niet verwerkt en staan er geen oorspronkelijke instrumenten in genoemd. Dit was voor onze Stichting de reden om de Argentijnse bladmuziek, in samenwerking met de rechthebbende in Argentinië, vanaf 2007 zelf in Nederland uit te geven.

Als een groot deel van een koor de Europese versie al heeft kun je overwegen de Argentijnse en de Europese partituren samen te gebruiken. Met duidelijke aanwijzingen van de dirigent geeft dat vaak een goed resultaat. (Bij Navidad Nuestra is dit niet mogelijk: daarin zijn de verschillen tussen de versies te groot!).

Veranderingen door Ramírez zelf of met zijn goedkeuring
In 1989 kwam een nieuw Argentijns arrangement uit met enkele duidelijke wijzigingen t.o.v. de eerste uitgave. Dit is de partituur die Ramírez zelf gebruikte tot het eind van zijn carrière eind 2004. Op de opname met Carreras is te horen dat het koor deze versie al zingt. Carreras zingt vreemd genoeg de Europese versie, waarbij het koor zich in het Gloria even aanpast, maar in het Sanctus 'echoot' het koor niet Carreras, maar antwoorden zij volgens het Argentijnse arrangement. Overigens gebruikt Carreras op de opname van  Navidad Nuestra  wel de Argentijnse partituur.
In 2001 werd de Argentijnse partituur gedigitaliseerd en in vier ipv twee notenbalken voor het koor gezet. Ramírez' arrangeur Damián Sánchez heeft toen nog enkele kleine veranderingen doorgevoerd, deels omdat verbeteringen mogelijk werden door de ruimere notatie, deels volgens de voortgeschreden uitvoeringspraktijk (vooral dynamiek). Deze partituur wordt in Nederland uitgegeven door onze Stichting. Hierin staan ook aantekeningen over de variaties, die Ramírez zelf gebruikte, met name in de piano en percussie, en suggesties voor de instrumenten die nog steeds ontbreken, maar wel in uitvoeringen met Ramírez werden gebruikt.

• Ramírez heeft altijd folklore-instrumenten gebruikt, zoals de charango, de bombo en kleine percussie-instrumenten, maar die stonden in de eerste partituur niet aangegeven en voor een deel nog steeds niet.
• In de partituur staat vanaf 1989 één solistenpartij. De eerste plaatopname van de Misa was met vier solisten, los Fronterizos. Voor de Europese première drie jaar later werd deze formatie er nog eens bij gehaald. Zeker vanaf de jaren 70, mogelijk al eerder, werkte Ramírez zelf met één solist, lange tijd Zamba Quipildor, later Javier Rodríguez.
• In het Gloria werden delen van solist en koor omgedraaid: in de tweede maal  'te alabamos' tm 'glorificamos'. Dit staat in de partituur vanaf 1989 zo genoteerd. Onduidelijk wanneer deze omkering gebruikelijk werd.
• In het Credo werd al bij de Europese première in 1967 een percussiesolo gespeeld. Die staat vanaf 1989 ook in de partituur.
• Kleinere ritme- en dynamiekveranderingen.

Kooruittreksels van de Argentijnse Misa Criolla (versie 2001) zijn bij onze Stichting verkrijgbaar (E 7,50 per stuk). Ook een directiepartituur is leverbaar (E 12,50). Bestellen kan per e-mail.
De bladmuziek is ruim opgezet met vier notenbalken voor het koor en voorzien van uitspraakaanwijzingen. Formaat A4 (geniet voor het kooruittreksel, Wire-O voor de directiepartituur). Kaft met afbeelding als Argentijnse partituur van 1989 (zie afbeelding), gelamineerd.

Misa Criolla op CD (selectie)

jaar opname	solist	koor	bijzonderheden	overige inhoud	in Nederland verkrijgbaar
1964	Los Fronterizos	Basiliek van Socorro	oorspronkelijke versie met folklorekwartet als solisten	Misa Flamenca (Spaans)	Internet
1987	José Carreras	Coral Salvé de Laredo/ Soc. Coral de Bilbao	klassiek tenor, wel Andes-instrumenten	Navidad en Verano, Navidad Nuestra	ja
1991	Zamba Quipildor	Asoc. Coral Lagun Onak	tenor was ca 20 jaar vaste tenor van componist	ander werk Ramírez	nee
1996	Opus Cuatro	Coro Universitario La Plata	bewerking voor mannenkwartet met koor	andere Argentijnse koorwerken	Via SAM
1999	Mercedes Sosa	Estudio Coral de Buenos Aires	apart arrangement, gezongen door 'de stem van Argentinië'	Navidad Nuestra	ja
1999	Grupo Alturas	Studio vocale Alturas (?)	Kruidvat, Peruaanse groep,  eigen arrangement, € 1,79!!	ander Zuid-Amerikaans rep.	via Kruidvat-site
2002	Javier Rodríguez	Coral de las Américas	CD Misa Criolla/algo+ en Vientos de Hermandad en van laatste vaste tenor van de componist (1995-2005)	andere Argentijnse muziek, o.a. Ramírez	Via SAM